28 Oca 2008
İSTANBUL’UN İLK BELEDİYE OTOBÜSLERİ
İstanbul’un Avrupa yakasında toplu ulaşım amacıyla servise konulan ilk otobüsler, sanıldığı gibi kamu kurumları bünyesinde hizmete girmemiştir. İlk girişim “Boğaziçi Otobüsleri” adı altında kurulan Özel Halk Otobüsleri Şirketi’nin çabalarıyla 1928 yılında; [Taksim-Maçka-Beşiktaş-Yıldız-Yenimahalle] hattında 12 adet özel otobüsün çalıştırılmaya başlanmasıyla gerçekleştirilmiştir.
Bu girişimin ardından “İstanbul Tramvay Şirketi”, şehiriçinde muhtelif hatlarda çalıştırdığı tramvay hatlarına destek olması amacıyla, Nisan/1931′de Renault-Scémia marka Fransız yapımı 4 adet belediye otobüsü satın alarak; [Taksim-Harbiye-Nişantaşı-Maçka-Beşiktaş] otobüs hattını açtı ve alınan araçların 3 adedi, adıgeçen hatta servise konuldu. Biri de yedek olarak bekletildi.
Bu hat, kısmen tramvay hatlarıyla çakışık bir güzergâh takip ederek, bir noktadan sonra tramvayların işleyemeyeceği derecede dik bir yol olan Maçka-Akaretler arasını katederek Maçka ile Beşiktaş’ı kestirmeden birbirine bağlıyordu. Servise konulan hat büyük bir kolaylık sağlamıştı. Çünkü Beşiktaş’tan Taksim’e çıkan tramvayların mevcut tek çıkış yolu olan; Akaretler-Dolmabahçe-Kabataş-Fındıklı-Tophane-Karaköy-Voyvoda Caddesi (Bankalar Caddesi)-Şişhane-Galatasaray güzergâhını takip etmeleri, yani uzunca bir istikameti dolanmaları zorunluydu. Zaten bu derece uzun ve zaman alıcı bir hattı. Tramvay İdaresi hiçbir zaman servis plânına almamıştı. Bu iki merkez arasında gidip gelecek olan yolcuların tramvayları kullanmaları durumunda mutlaka Karaköy’de aktarma yapmaları gerekmekteydi. Oysa hizmete giren ilk otobüs hattı, yolcular için her açıdan büyük bir alternatif olmuştu.
Bu hat, bir süre deneme amaçlı olarak çalıştıktan sonra, araçlar başka bir pilot hat uygulaması olan; [Bayazıt-Karaköy] otobüs hattına kaydırıldılar. Renault-Scémia’ların arka sahanlıkları açık olduğu için, güzel havalarda burada seyahat etmek İstanbullular’ın hoşuna gitmişti. Otobüslere; 1-4 arası filo numarası verildi. Bu otobüsler burunlu araçlardı. Şoförün hizasında önde bir kapıları ve arkada sahanlık girişinde de arka kapıları bulunmaktaydı. İki kapı arasında 4 cam mevcuttu.
16 Haziran 1939 tarihinde İstanbul Tramvay Şirketi, 2645 sayılı yasa uyarınca, aynı gün kurulan İ.E.T.T.’ye devredildi. Tramvay Şirketi lâğvedildi. Şirketin sahip olduğu çalışabilir durumda olan 3 adet Renault-Scémia otobüs de böylece devletleştirilmiş oldu. Ancak 1942 yılına dek çalışan bu 3 araç, II. Dünya Savaşı’nın ortalarında başgösteren benzin sıkıntısı, yedek parça teminindeki güçlük ve lastik tekerlek bulamama gibi sorunlar neticesinde 30 Eylül 1942′de servislerden çekilerek hurdaya ayrıldılar.
Yine de bu girişim sayesinde İdare, ilk defa tramvaylar dışında bir toplutaşıma aracı çalıştırmanın avantajlarını ve detaylarını öğrenmiş oldu. Filoya yeni otobüsler katılması amacıyla, ardarda birkaç defa ihale açma girişiminde bulundu. İkinci deneyim, ABD malı Gazaoille-White marka otobüslerle gerçekleşecekti.
1931′de İETT’nin almış olduğu ilk belediye otobüsleri olan Renault-Scemia’lar II. Dünya Savaşı’nın başladığı yıla kadar hizmet verdiler. Ancak savaşın başlamasıyla birlikte, yedek parçalarının temin edilmesinin imkânsızlığı ve araçların eskimesi üzerine eldeki 3 Renault-Scemia da filodan çıkartıldılar. Bunun üzerine İETT İdaresi’nin elinde hiç otobüs kalmadı. Şehiriçi ulaşım yine eskisi gibi tramvaylarla gerçekleştirilmeye başladı. Yeni otobüs alımı konusunda birkaç defa ihale yapılmasına rağmen, bu girişimlerden herhangi bir müspet sonuç alınamadı.
En sonunda mutabakata varılarak, 1942′nin sonlarına doğru 23 adet Gazaoille-White marka otobüs Birleşik Amerika’ya sipariş edildi ve bu otobüslerden ilk partiyi oluşturacak olan 9 otobüs, parçalar halinde ve sandıklar içinde 27 Şubat 1942′de vapurla yola çıkarıldı. Ancak savaşın şiddetlenmesinden dolayı, malzemeler Türkiye’ye getirilemeyerek İskenderiye Limanı’nda bırakıldılar. 1943 senesine gelindiğinde, sandıklar çok zor koşullar altında İstanbul’a getirildiler ama sandıkların bazılarının tahrip olduğu ve bazı parçaların kayıp olduğu tespit edildi. Gümrükten çekilen malzemelerin derhal montajına başlandı ama Birleşik Amerika’nın imalatı durdurması yüzünden, sadece 9 adet Gazaoille-White marka otobüs hizmete alınabildi. Geri kalan 14 adedi ise maalesef heba oldu, gitti. Bunların çalışacakları alternatif hatlar açıldı ve servise girdiler. İlk Renault’lar 1-4 arası kapı numarası aldıklarından, bunlara da; 6-22 arasında çift rakamlarda filo numaraları verildi. 1947’de 2 Gazaoille-White hurdaya ayrıldı. Ardından toplu alımla Scania-Vabis’lerin filoya katılmasıyla birlikte, kalan 7 adedi de 1948’in sonunda servislerden çekildiler.
1943′de, İsveç Ticaret Ofisi’nin aracılığıyla bu ülkeden 25 adet kamyon şasisi getirtilerek, İETT garajında, adıgeçen kamyon şasilerinin kasaları kapatıldı. İçlerine tramvay koltukları yerleştirilerek belediye otobüsü haline getirildiler ve bu şartlarda imal edilen Scania-Vabis marka 15 adet kamyon/otobüs, 3 Nisan 1943′te filoya katıldı.
Arka kasanın üzerinde başa ve sona iki kapı açılarak, aralarına da 3 adet cam çerçevesi konulacak şekilde düzenlenen, karoserilerinin ince sactan yapılmış olması nedeniyle oldukça rahatsız, aşırı sarsıntılı ve gürültülü olan bu kamyondan bozma otobüsler, yine de tramvaylara alternatif olarak uzun süre İstanbul halkına hizmet verdiler. Şoför mahalli, normal kamyonlardaki gibi arka kasadan bağımsızdı. 24 adet otobüse ulaşan filo, tramvay taşıması yapılmayan 3 adet hatta servislere konuldu.
1943 yılı içinde açılan bu 3 hat şunlardır; [Taksim-Harbiye-Nişantaşı-Maçka-Akaretler-Beşiktaş], [Sarıyer-Hacıosman-Maslak-Mecidiyeköy-Osmanbey-Taksim-Gümüşsuyu-Beşiktaş-Ortaköy-Bebek-Emirgân-Sarıyer] ve [Kocamustafapaşa-Aksaray-Bayazıt-Eminönü] (Bu 3 otobüs hattı, ilk açıldıkları tarihte numaralandırılmamış olmakla birlikte, bir süre sonra yenileri açılacak olan hatlarla beraber numaralamaya tabi tutulacaklar ve sırasıyla; [3] , [4] ve [11] hat numaralarını alacaklardır).
Kamyon-otobüslere; 5-33 arası tek rakamlardan oluşan filo numaraları tahsis edildi. Tahmin edilebileceği gibi, işletmede çok fazla verimli olamayan bu kamyon-otobüslerin 2’si 1949’da, 1’i 1950’de, 4’ü o günün şartlarına göre oldukça modern sayılabilecek Büssing’lerin geldiği yıl olan 1951’de ve kalan 8’i de 1952’de hizmetten alındılar.
Krad Türkçe
Bu Yazı Hakkında:
2 Yorum
Yorum Gönderin
Ä°STANBULâUN Ä°LK BELEDÄ°YE OTOBÃSLERÄ°…
Ä°stanbulâun Avrupa yakasında toplu ulaÅım amacıyla servise konulan ilk otobüsler, sanıldıÄı gibi kamu kurumları bünyesinde hizmete girmemiÅtir. Ä°lk giriÅim âBoÄaziçi Otobüsleriâ adÄ…
İSTANBUL’UN İLK BELEDİYE OTOBÜSLERİ…
İstanbul’un Avrupa yakasında toplu ulaşım amacıyla servise konulan ilk otobüsler, sanıldığı gibi kamu kurumları bünyesinde hizmete girmemiştir. İlk girişim “Boğaziçi Otobüsleri” adı altında kurulan Özel Halk Otobüsleri Şirk…